Miesiąc: maj 2026

https://szkolazpieklarodem.pl/

Najbardziej wpływowy filozof polityczny późnego Oświecenia okazał się jedną z dziwniejszych, bardziej interesujących osób. Paranoiczny Jean-Jacques Rousseau (1712–1778), pochodzący ze Szwajcarii, ale pozostający pod wpływem Diderota i Voltaire’a, rozpoczął swoją karierę intelektualną od argumentowania w połowie XVIII wieku, że nowy nacisk na naukę i intelektualizm doprowadził do upadku moralności w Europie. Po tym eseju napisał dzieła od fikcji po eseje na temat edukacji i polityki. Chociaż jego powieść Nowa Heloiza okazała się najpopularniejszym francuskim dziełem fikcji w drugiej połowie XVIII wieku, Rousseau odcisnął swoje piętno swoją filozofią polityczną. Podczas gdy tak wielu innych filozofów wierzyło, że lepsze, postępowe społeczeństwo doprowadzi do lepszego życia dla ludzkości, Rousseau był ostrożny w stosunku do społeczeństwa i cywilizacji. Uważał, że relacja między człowiekiem a społeczeństwem jest bardziej napięta niż inni filozofowie. Rousseau kiedyś zauważył: „Człowiek rodzi się wolny, a wszędzie jest w łańcuchach”. To stwierdzenie pokazuje nieufność Rousseau do społeczeństwa i cywilizacji. Umowa społeczna Rousseau, napisana w 1762 r., okazała się jego najważniejszym dziełem politycznym. Rousseau twierdzi, że człowiekowi najlepiej będzie służyć zawarcie umowy społecznej, umowy o byciu rządzonym. Ci, którzy wyrażają zgodę na bycie rządzonymi, zgadzają się żyć według pewnych norm moralnych, które stawiają ogólną wolę ludu ponad interesami jednostek. Wolę ogólną, trudną do zdefiniowania, można opisać jako to, co leży w najlepszym interesie zbiorowości. Rousseau podkreślał również suwerenność ludu, czyli posiadanie przez lud prawdziwej władzy politycznej. Idee te podważały autorytet polityczny władców i rządów, które nie przywiązywały żadnej wagi do władzy ludu. Nic dziwnego, że rząd francuski zakazał pracy Rousseau. Pomimo zakazu, idee Rousseau, szczególnie dotyczące woli powszechnej i suwerenności ludu, były wytycznymi dla wielu rewolucjonistów w latach rewolucji francuskiej.

Rousseau wywarł znaczący wpływ na edukację dzięki swojemu rękopisowi Emile. W książce Rousseau opisał wychowanie i edukację młodego chłopca, Emile’a, w świecie przyrody, a nie w świecie miejskim. W swojej twórczości Rousseau podkreślał emocjonalne potrzeby uczniów i przekonywał czytelnika, aby brał pod uwagę całą osobę ucznia, a nie tylko jego intelekt. Ponadto Rousseau podkreślał, że dzieci znacznie różnią się od dorosłych, mają inne potrzeby niż dorośli i nie powinny być traktowane jak dorośli.

Niechęć Rousseau do społeczeństwa i jego paranoja sprawiły, że spędził ostatnie dni w odosobnieniu na wsi, z dala od swoich współczesnych.

https://szkolazpieklarodem.pl/

Jednym z najbardziej wpływowych gości kolacji d’Holbacha był szkocki sceptyk David Hume (1711–1776). Hume połączył sceptycyzm i empiryzm w starannie sformułowany światopogląd, który miał mieć długotrwały wpływ na Europę. Dla Hume’a idee Locke’a dotyczące ludzkiej nauki i ludzkiego umysłu miały wiele sensu. Cała wiedza była zmysłowa, po prostu wrażeniami wywieranymi na umysł przez zmysły. Wszystko, czego nie można było doświadczyć zmysłami, na przykład poprzez eksperymenty, nie mogło być poznane. Logicznym ekstremum filozofii Hume’a, którą przedstawił w Historii naturalnej religii (1775), było przekonanie, że wiara w Boga równa się przesądowi, ponieważ Boga nie można doświadczyć zmysłami. Filozofia Hume’a zawierała również wiele relatywizmu. Prawda lub wiedza jednej osoby niekoniecznie była prawdą lub wiedzą postrzeganą przez inną. Dla Hume’a piękno leżało w oczach patrzącego.

https://szkolazpieklarodem.pl/

Niemiecki baron Paul d’Holbach (1723–1789), który kształcił się we Francji, doprowadził do skrajności ideę Newtona o wszechświecie działającym jak zegar lub maszyna. D’Holbach argumentował, że nawet ludzie są maszynami, które nie mają wolnej woli. Według d’Holbacha, siły i prawa natury rządzą życiem ludzi, nie sami ludzie, a na pewno nie Bóg. Agresywnie argumentował przeciwko istnieniu Boga, a nawet przeciwko istnieniu ludzkich dusz. W końcu, dlaczego ludzkie maszyny miałyby potrzebować dusz? Z bezpiecznej odległości w Holandii d’Holbach opublikował System of Nature (1770), dzieło, które głęboko zaniepokoiło wielu filozofów. Filozofowie ciężko pracowali na rzecz tolerancji i uznania istnienia Boga, niezależnie od tego, jak do niego podchodzono, a d’Holbach agresywnie promował swój ateizm w imię Oświecenia. D’Holbach często organizował formalne kolacje z innymi intelektualistami, aby omówić ich ateizm, co było stosunkowo nowym zjawiskiem w Europie.

https://szkolazpieklarodem.pl/

Niemiecki filozof Immanuel Kant (1724–1804) powiedział w swoim eseju z 1784 r. „Czym jest oświecenie?”, że duch oświecenia ucieleśnia się w łacińskiej frazie sapere aude, czyli „odważ się wiedzieć”. Kant miał na myśli, że oświecenie zachęcało ludzi do odważnego zadawania pytań, poszukiwania wiedzy i odważnego myślenia niezależnie. Nie mógł mieć większej racji, szczególnie w odniesieniu do oświecenia w jego późniejszych latach przed 1789 r. Jakby myśliciele wczesnego oświecenia nie byli wystarczająco odważni, późniejsi intelektualiści wysuwali jeszcze odważniejsze twierdzenia niż ich poprzednicy. Późniejszym myślicielom oświecenia brakowało jedności filozofów z połowy XVIII wieku, formułując własne systemy myślowe, które zazwyczaj były o wiele bardziej dogmatyczne, wyłączne i nieelastyczne niż te wczesnych filozofów. W rzeczywistości niektórzy z późniejszych filozofów stworzyli podziały w ruchu oświeceniowym. Sztywny i zdeterminowany baron d’Holbach jest doskonałym przykładem.

https://szkolazpieklarodem.pl/

Filozofiom zależało na edukacji, wymianie idei, używaniu rozumu, a zwłaszcza tolerancji. Twierdzili, że społeczeństwo przynosi korzyści ludzkości tylko wtedy, gdy tolerancja istnieje nie tylko w rządzie, ale także w instytucjach religijnych.

Filozofiom generalnie nie przeszkadzali władcy absolutni, o ile władcy ci wykazywali się pewną dozą życzliwości i tolerancji. Filozofowie najbardziej gardzili nietolerancyjnymi instytucjami religijnymi, frakcjami i jednostkami. Największe zbrodnie w historii i najbardziej niszczycielskie wojny, jak zauważyło wielu filozofów, zostały popełnione w imię religii. Dla filozofów zorganizowana, zinstytucjonalizowana religia prowadziła do konfliktów między wyznaniami i do przesądnych rytuałów. Rutynowo krytykowali wszystkie kościoły, nie tylko Kościół katolicki, za ich urazę i surowe traktowanie każdego, kto ośmielił się myśleć inaczej. Dla filozofów było obrzydliwe, że chrześcijanie zabijali innych chrześcijan w imię chrześcijaństwa.

Deizm, którego nauczali, dopuszczał i zachęcał do tolerancji wobec innych, którzy twierdzili, że są chrześcijanami. Dla filozofów, którzy praktykowali głoszony przez nich deizm, najważniejszymi rzeczami w chrześcijaństwie były uznanie Boga stwórcy i rozsądne, racjonalne podejście do poszukiwania tego stwórcy. Jednym z najbardziej otwartych przeciwników zorganizowanej religii był François Marie Arouet (1694–1778).

a.k.a. Voltaire

Jeden z najsłynniejszych filozofów, Voltaire, co było pseudonimem literackim Aroueta, miał interesującą wczesną karierę, która w znacznym stopniu wpłynęła na jego pracę jako filozofa. W 1717 roku Voltaire obraził regenta Francji i zarobił prawie rok w niesławnym paryskim więzieniu Bastylii (patrz rozdział 14). Dziesięć lat później Voltaire wygadał się na temat potężnego szlachcica i zarobił więcej czasu w więzieniu i solidne lanie. Francuzi w końcu wypuścili Voltaire’a z więzienia po tym, jak obiecał opuścić Francję. Dotrzymując słowa, Voltaire wyjechał do Anglii, gdzie rozmyślał nad swoim niesprawiedliwym traktowaniem we Francji. Po powrocie znalazł się w towarzystwie jednej z największych francuskich umysłów kobiecych, Gabrielle-Emilie Le Tonnelier de Breteuil, markizy du Châtelet (1706–1749). Arystokratyczna Madame du Châtelet, która głęboko interesowała się nauką i matematyką, pozwoliła Voltaire’owi mieszkać w swojej posiadłości, podczas gdy on studiował i pisał. W swoich licznych dziełach Voltaire opowiadał się za tolerancją i sprawiedliwością. Pisał, że dobry monarcha to dobra rzecz, ponieważ większość ludzi nie jest w stanie rządzić sobą. Próbował przekonać francuskich racjonalistów, że potrzebują dobrej dawki angielskiego empiryzmu. Gloryfikował Anglię i angielski system rządów, a także krytykował francuski rząd. Voltaire jednak najostrzejszą krytykę skierował do Kościoła katolickiego. Nie pochwalał tego, co uważał za jego nietolerancję, ucisk i hipokryzję. Voltaire z pewnością wierzył w Boga, ale jego przekonania religijne koncentrowały się na deizmie. Krucjata Voltaire’a przeciwko uciskowi Kościoła katolickiego i wszelkiej zorganizowanej religii wynikała w dużej mierze z przemocy związanej z religią, której był świadkiem przez całe swoje życie. Podobnie jego krucjata przeciwko uciskowi politycznemu i nietolerancji wynikała głównie z jego osobistych doświadczeń we francuskich więzieniach. Jednak wydarzenie, które uczyniło Voltaire’a dożywotnim orędownikiem politycznej sprawiedliwości i uczciwości, miało miejsce nie w jego życiu, ale w życiu innej osoby. W 1762 roku francuskie sądy straciły Francuza o imieniu Jean Calas. Niewinny człowiek, Calas, został oskarżony o morderstwo swojego syna. Pomimo tortur przed egzekucją, Calas nigdy nie przyznał się do zbrodni. Ta sprawa dotknęła Voltaire’a do żywego i stał się nią obsesyjnie zainteresowany. W 1763 roku Voltaire opublikował Traktat o tolerancji, potężne i ponadczasowe dzieło, które potępiło nietolerancję wykazywaną przez rząd i Kościół. Voltaire twierdził, że rządy powinny cenić wartości świeckie wyżej niż wartości religijne, ponieważ narzucona przez państwo religia zawsze prowadzi do przemocy i niesprawiedliwości

Voltaire pisał obszernie o filozofii, problemach społecznych i religii, ale jego najsłynniejszym dziełem okazał się Kandyd, pikantna, wrzaskliwa satyra, która piętnowała Jako fakt ucisk, Kościół, papiestwo, przemoc wojenną, a nawet innych filozofów. Voltaire, z natury pesymista, miał za główny cel napisanie Kandyda obalenie optymistycznej filozofii współczesnego filozofa Leibniza, który utrzymywał, że świat jest najlepszym ze wszystkich możliwych światów i jest dokładnie taki, jakim Bóg go zamierzył.

Królewska Akademia Nauk odmówiła członkostwa Madame du Châtelet tylko ze względu na jej płeć. Ta odrzucona kobieta przetłumaczyła jednak Principia Newtona na język francuski.

https://szkolazpieklarodem.pl/

Można powiedzieć, że największe dzieło Oświecenia ukazało się w 1751 r. wraz z ukazaniem się pierwszego tomu Encyklopedii, czyli Encyklopedii: Racjonalnego słownika nauk, sztuk i rzemiosł. Chociaż Denis Diderot (1713–1784) i Jean le Rond d’Alembert (1717–1783) redagowali Encyklopedię, ponad stu intelektualistów z takich dziedzin jak matematyka, religia, prawo i przemysł przyczyniło się do powstania tysięcy artykułów w rękopisie, który ostatecznie osiągnął siedemnaście tomów. Obaj redaktorzy mieli nadzieję, że Encyklopedia przyniesie dwie rzeczy. Po pierwsze, udostępniając ogromne ilości wiedzy, chcieli promować dobro ludzkości. Po drugie, chcieli zmienić sposób myślenia Europejczyków. Wierzyli, że Encyklopedia sprawi, że ludzie zaczną kwestionować dogmaty i porzucać przesądy, co doprowadzi do wykształcenia się bardziej wykształconej opinii publicznej. Do 1780 r. 35 tomów zawierało ponad 70 000 artykułów i ponad 3000 ilustracji. Artykuły obejmowały każdy możliwy temat, od nauki po matematykę, religię, moralność, produkcję i sztukę. Diderot był głęboko przekonany, że każdy temat powinien być badany i eksplorowany niezależnie od tego, co ktokolwiek myślał lub czuł, i że to badanie ostatecznie doprowadzi do postępu. Przez 15 lat Diderot i inni pracowali nad wydaniem tomów, pomimo nacisków ze strony Rzymu i wysiłków wydawcy, aby rozwodnić zawartość. Encyklopedia, która otwarcie kwestionowała nietolerancję religii i rządu, wywarła ogromny wpływ na całą Europę.

Ponieważ Encyklopedia otwarcie kwestionowała nietolerancję religijną i Kościół katolicki, jednocześnie chwaląc myśl protestancką, całe dzieło zostało zakazane przez Kościół. Jednak tym, którzy zapisali się na to dzieło i zapłacili wysoką cenę, tomy zostały dostarczone potajemnie po ukończeniu.

https://szkolazpieklarodem.pl/

Dla filozofów najważniejsze wczesne prace zostały opublikowane w kilku latach przed i po 1750 roku. Nieoficjalną siedzibą filozofów była Francja. Francja nie pozwalała filozofom na całkowitą swobodę intelektualną, ale w latach po śmierci Ludwika XIV represje i agresywne działania przeciwko intelektualistom nieco osłabły. Podczas panowania Ludwika XIV intelektualiści, którzy sprzeciwiali się rządowi lub Kościołowi, zazwyczaj byli przywiązani do słupa, który miał zostać spalony żywcem. W latach po Ludwiku intelektualiści rzadko byli karani śmiercią. Ich prace mogły zostać zakazane i spalone, mogli zostać uwięzieni lub wygnani, ale tak naprawdę nie bali się o swoje życie. Mimo że niekoniecznie bali się o swoje życie, filozofowie często wypowiadali się przeciwko Kościołowi lub państwu w zawoalowanej formie. Często pisali powieści, w których bohaterowie obgadywali innych bohaterów, którzy reprezentowali establishment. Niektórzy filozofowie używali formatu słownika lub encyklopedii, aby wyrazić swoje poglądy. Jeszcze inni używali satyry, aby ukryć to, co naprawdę chcieli powiedzieć. Innym powodem rozkwitu Oświecenia we Francji był język. Język francuski był uprzejmym językiem elity i językiem dyplomacji polityków w całej Europie, a ponieważ kultura francuska dominowała w Europie, francuskie idee łatwo rozprzestrzeniały się wraz z językiem. Francuskie zjawisko, które w znacznym stopniu przyczyniło się do rozprzestrzeniania myśli oświeceniowej, miało miejsce w domach bogatych arystokratów. Spotkania filozofów, często organizowane przez bogate, wykształcone kobiety, były znane jako salony. Salony oferowały intelektualnej elicie Francji miejsca do spotkań, w których można było dyskutować o polityce i religii, wolne od kontroli uniwersytetów, Kościoła i rządu. Jeden z najsłynniejszych salonów znajdował się w paryskim domu Madame Marie-Thérèse Geoffrin (1699–1777). Najwięksi intelektualiści Francji spotykali się w salonach Geoffrin. Ostatecznie, gdy idee oświeceniowe rozprzestrzeniły się na inne państwa europejskie, tak samo stało się z ideą salonów. Salony odbywały się również w znanych miastach europejskich, m.in. w Berlinie, Londynie i Warszawie.

Charles-Louis Secondat, baron de Montesquieu (1689–1755), zaatakował rząd francuski, mimo że był wysoko postawionym urzędnikiem. W 1721 r. Montesquieu opublikował satyrę zatytułowaną Persian Letters, w której dwaj Persowie odwiedzili Francję za panowania Ludwika XIV i poczynili wiele niekorzystnych obserwacji, porównali rząd francuski do ich własnego, surowego rządu perskiego i skrytykowali papieża. Oprócz oczywistej satyry, Persian Letters badały rząd i moralność. Montesquieu później zastosował metodę naukową do problemów rządu w The Spirit of the Laws w 1748 r., porównując rządy i badając czynniki takie jak geografia i historia, które wpływają na rządy, aby rozróżnić, które warunki sprzyjają wolności i zapobiegają tyranii. Nie minęło dużo czasu, zanim dzieło Montesquieu trafiło na Indeks (patrz rozdział 5).

Salony Paryża, a później innych miast, były wylęgarnią wielu intelektualnych aktywności w okresie Oświecenia. Jednak wolnomyśliciele filozofowie nie mogli przemawiać publicznie tak, jak robili to za zamkniętymi drzwiami w salonach. Dlatego też, aby przekazać swoje idee w ręce i umysły świata poza salonami, filozofowie używali różnych listów. Filozofowie robili kopie listów, publikowali listy, a nawet zaczęli pisać listy do redaktorów różnych broszur i czasopism. Dużą część sukcesu pisania listów w celach intelektualnych i politycznych można przypisać salonom Oświecenia. Salony nie cieszyły się popularnością wśród wszystkich myślicieli Oświecenia. Wielu intelektualistów nie znosiło władzy i wpływu kobiet, które prowadziły salony.

https://szkolazpieklarodem.pl/

Oświecenie jako ruch intelektualny naprawdę narodziło się w połowie XVIII wieku, kiedy philosophes zjednoczyli się dla wspólnej sprawy edukacji społeczeństwa. Philosophes mieli wiele zainteresowań i doświadczeń, ale łączyło ich wspólne przekonanie, że byli intelektualnymi latarniami, których odpowiedzialnością było oświecanie społeczeństwa. Według philosophes, zwykli Europejczycy nie mieli żadnego rzeczywistego zastosowania dla przesłania Oświecenia, ponieważ na zawsze byliby zajęci własnym przetrwaniem. Philosophes wierzyli w wartość kwestionowania tradycji, w możliwość ulepszania ludzkości i w możliwość postępu. Byli filozofami w tym sensie, że ćwiczyli swoje intelekty, ale nie interesowało ich abstrakcyjne myślenie. Mieli konkretny, praktyczny cel: uwolnić społeczeństwo od dogmatów tradycji, przesądów i fałszywych średniowiecznych idei, które nigdy nie zdawały się zanikać. Jednym ze sposobów, w jaki philosophes mieli nadzieję uwolnić ludzi od przesądów i dogmatów, było ujawnienie błędów zorganizowanej religii. Filozofowie wierzyli, podobnie jak Newton, że racjonalny Bóg stworzył wszechświat ograniczony zasadami i prawami, a następnie wprawił wszechświat w ruch jak zegar. Wierzyli, że ponieważ Bóg był racjonalny, można go było zrozumieć za pomocą rozumu. Nie było potrzeby przesądnych nauk różnych wyznań ani ceremonii i mistycyzmu, które towarzyszyły zorganizowanej religii. Filozofowie nazywali ten nowy pogląd na Boga i jego stworzenie deizmem. Filozofowie byli reformatorami, ale ich „ruch reformatorski” był ruchem odgórnym, a nie oddolnym. Filozofowie wierzyli, że jedynym sposobem na zmianę społeczeństwa jest edukacja tych, którzy rządzą, arystokratów, a nawet monarchów. Tylko oni mieli władzę, aby zmienić istniejące prawa i warunki społeczne.

https://szkolazpieklarodem.pl/

Kolejny poważny cios dla status quo i idei uniwersalnych, absolutnych prawd nastąpił po opublikowaniu w 1690 roku Eseju Johna Locke’a o ludzkim zrozumieniu. Locke (1632–1704) rzucił poważne wątpliwości na kartezjańską i starożytną grecką ideę, że ludzie rodzą się z pewną wrodzoną wiedzą, którą można wydobyć za pomocą pytań, logiki i dedukcyjnego rozumowania. Teoria Locke’a zakładała, że ​​cała wiedza opiera się na doświadczeniu, że ludzie rodzą się jako czysta karta, czyli tabula rasa, na której cała wiedza jest zapisana w miarę ich życia. Uniwersalne prawdy nie istniały, ponieważ wiedza i wersja prawdy każdej osoby opierały się wyłącznie na jej własnych doświadczeniach. Teoria ta idealnie wpisywała się w oświeceniową ideę, że człowieka i społeczeństwo można ulepszyć. Edukacja i instytucje społeczne mogłyby mieć pozytywny wpływ na ludzi, gdyby nie niosły ze sobą wiedzy a priori lub wiedzy niezależnej od doświadczenia, ale były czystą kartą czekającą na wypełnienie.

https://szkolazpieklarodem.pl/

Nie powinno dziwić, że nowy sposób myślenia stwarzał problemy strażnikom ustalonego porządku religijnego i społecznego w XVIII wieku. Rewolucja naukowa udowodniła konieczność kwestionowania tradycji i dogmatów, opracowywania i testowania hipotez oraz ogólnie bycia otwartym i kreatywnym.

Po epoce absolutnych władców, wojen religijnych i prześladowań, myśliciele oświeceniowi mieli sens kwestionować autorytet i ucisk absolutnych władców. Miał sens kwestionować absolutną prawdę, na której religie opierały swoje absolutne roszczenia do absolutnej władzy nad absolutnie każdym. Innymi słowy, myśliciele oświeceniowi byli sceptyczni wobec wszystkiego, co było „absolutne”. Zaledwie kilka wieków wcześniej absolutną prawdą było to, że Ziemia była centrum wszechświata, niebo znajdowało się tuż poza skończonym wszechświatem, a Kościół katolicki był jedyną prawdziwą religią. Rewolucja naukowa i reformacja zniszczyły wszystkie te absolutne prawdy. Myśliciele oświeceniowi zastanawiali się, jak cokolwiek może być absolutne, jeśli udowodniono, że te rzeczy niekoniecznie są prawdą. Sceptycyzm nie rozpoczął się od naukowców. Sceptycyzm sięga czasów starożytnych Greków, ale konkretniej do szesnastowiecznego Francuza Michela de Montaigne (1533–1592). Montaigne spędził większość swojego życia na mediacji między katolikami a protestantami (patrz rozdział 7) i doświadczył wielu zawirowań w wyniku różnic religijnych wśród swoich rodaków Francuzów. Montaigne nie pochwalał konfliktu o religię i zastanawiał się, czy któraś ze stron faktycznie posiada monopol na prawdę. Montaigne obserwował i kwestionował wiele innych rzeczy dotyczących natury ludzkiej i zapisywał swoje przemyślenia w swoich postępowych Esejach. Montaigne w rzeczywistości wynalazł formę literacką znaną jako esej, w którym rozważał temat, zwykle odnoszący się do niego samego lub do natury ludzkiej w ogóle. Montaigne zaczął wierzyć w niezdolność człowieka do osiągnięcia pewności. Wspominał również o relatywizmie kulturowym lub braku uniwersalnej prawdy; innymi słowy, prawda różniła się w zależności od kultury. Montaigne zasugerował, że przykład i doświadczenie mają o wiele większą wagę i wartość niż abstrakcyjna wiedza i tradycja. Te przekonania uczyniły Montaigne’a sceptykiem lub zwolennikiem sceptycyzmu. Sceptycyzm kwestionuje ustalone prawdy. Czy wiedza jest prawdziwa? Czy percepcje są prawdziwe? Czy można mieć absolutną wiedzę o czymkolwiek? Naukowo sceptycyzm prowadzi do praktykowania metody naukowej. Filozoficznie sceptycyzm prowadzi do kwestionowania religii, polityki, porządku społecznego i autorytetu, na którym opierają się obecne praktyki. Krytycy sceptycyzmu twierdzili, że sceptycy zaprzeczają prawdzie, ale sceptycy jedynie kwestionują istnienie prawdy. Inny Francuz kontynuował tradycję sceptycyzmu. Pierre Bayle (1647–1706), hugenota, który uciekł do bezpiecznej przystani Republiki Holenderskiej, aby uciec przed uciskiem katolickiego rządu Ludwika XIV, napisał Słownik historyczno-krytyczny (1697), który pokazał jego sceptycyzm wobec religii. Wskazał na błędy historycznych i współczesnych pisarzy religijnych i teologów, przytaczając przykłady, w jaki sposób ludzkie przekonania na temat religii były zróżnicowane lub błędne i argumentując za otwartością umysłu. Ponieważ we Francji jego prace wylądowałyby w więzieniu, a co gorsza, pozostałby w Holandii i tam opublikował swoje prace. Następnie zostały przemycone do Francji, gdzie trafiły na półki księgarskie wielu, wielu francuskich intelektualistów. Sceptycyzm wobec status quo pojawił się nawet w mało prawdopodobnym miejscu: w pismach podróżników do obcych krajów. Podróżnicy często dokumentowali to, co widzieli, podróżując do obcych krajów, takich jak Nowy Świat i Chiny. Podróżnicy zauważyli prymitywne i pozornie nieokrzesane ludy żyjące w harmonii bez surowych rządów, opresyjnych praw, religii państwowych lub innych cech współczesnych państw europejskich. Jeśli te ludy żyły w harmonii, pokoju i dobrobycie bez „prawdy” europejskich religii i państw, pytali sceptycy, to czy obecne wartości i tradycje europejskich państw i kościołów są absolutnie prawdziwe? Tak jak rewolucja naukowa wstrząsnęła fundamentami nauki, oświecenie miało podważyć status quo religii i społeczeństwa.

Montaigne wierzył w małżeństwo, ale osobiście wolał nie ulegać romantycznym uczuciom, ponieważ romantyczna miłość tłumi wolność.